«برای تصویب هر واژه جدید در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، میلیاردها تومان هزینه می‌شود»؛ این ادعایی است که در چند هفته گذشته بارها در فضای مجازی تکرار شده‌است؛ ادعایی که با تقسیم بودجه سالانه فرهنگستان بر تعداد واژه‌های مصوب، این تصور را ایجاد کرده که هر معادل فارسی، هزینه‌ای نجومی دارد.
از سوی دیگر، هر بار که فرهنگستان معادل تازه‌ای برای یک واژه بیگانه معرفی می‌کند، موجی از موافقت و مخالفت در شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. برخی؛ انتخاب «رایانه»، «یارانه» و «پیامک» را نشانه موفقیت فرهنگستان می‌دانند و گروه مقابل، از واژه‌هایی نام می‌برند که هرگز وارد زبان عمومی نشده‌اند. هم‌زمان، این پرسش مطرح می‌شود که اصولاً واژه‌ها چگونه انتخاب می‌شوند و آیا واقعاً برای ساخت هر واژه هزینه‌ای میلیاردی صرف می‌شود؟
نسرین پرویزی، معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در گفتگو با روزنامه اطلاعات و در پاسخ به این پرسش‌ها می گوید: این برداشت، تصویری نادرست از فرآیند واژه‌گزینی است؛ فرآیندی که نتیجه همکاری صدها استاد دانشگاه، طی شدن ۱۴ مرحله کارشناسی و انجام مجموعه‌ای از فعالیت‌های پژوهشی، آموزشی و استانداردسازی زبان است.
وی در این‌باره توضیح می‌دهد: فرهنگستان اصلاً به واژه‌ها به‌صورت منفرد نگاه نمی‌کند؛ زیرا هر کلمه بخشی از یک «خوشه واژگانی« است و معادل‌سازی بدون در نظر گرفتن ارتباط آن با سایر اصطلاحات، کاری نادرست است و نتیجه‌ای ناپایدار خواهد داشت. مصداق روشن این توضیحات، واژه «ایمیل» است که حدود ۲۸ سال پیش در فرهنگستان بررسی شد. آن زمان تصور بر این بود که پیشوند «e » فقط در ترکیب e-mailکاربرد دارد، بنابراین معادل «پیام‌نگار« برای آن انتخاب شد. اما بعدها با گسترش اصطلاحاتی مانند e-business،e-surgery و ده‌ها ترکیب دیگر، مشخص شد که پیشوند «e» عنصری زاینده است و نمی‌توان تک‌معنای مستقل برای آن درنظر گرفت. به‌همین دلیل فرهنگستان بعدها «پیام‌نگار» را کنار گذاشت و پس از بررسی دوباره این خانواده واژگانی، پیشوند «رایا» را به‌عنوان نماد فضای مجازی برگزید تا ترکیب‌هایی مانند «رایانامه» شکل بگیرد.
واژه‌ها را ادیبان نمی‌سازند
یکی از برداشت‌های رایج این است که اعضای فرهنگستان پشت درهای بسته می‌نشینند و برای واژه‌ها معادل می‌سازند؛ برداشتی که معاون گروه واژه‌گزینی آن را نادرست می داند و می گوید: معادل‌های فارسی واژگان را استادان و متخصصان هر حوزه علمی پیشنهاد می‌دهند، نه رئیس فرهنگستان یا کارمندان اینجا. بر همین اساس تا امروز حدود ۶۰۰ استاد دانشگاه و صاحب‌نظر در فرایند واژه‌گزینی برای بیش‌از ۱۳۰ حوزه علمی همکاری داشته‌اند و اکنون نیز حدود ۴۰۰ استاد و صاحب‌نظر در حدود ۵۵ حوزه علمی با فرهنگستان همکاری می‌کنند.
بنابر اظهارات پرویزی، هر واژه برای رسیدن به مرحله تصویب، ۱۴ مرحله را از سر می‌گذراند؛ ازجمله بررسی در گروه تخصصی و تعریف‌نگاری، شورای هماهنگی رشته‌های مرتبط، هیأت فنی، شورای واژه‌گزینی و سرانجام گروه تألیف برای انتشار سالانه مصوبات. میزان استفاده نهادهای رسمی از معادل جدید در موفقیت این تلاش‌ها نقش دارد. او «پیامک» را نمونه‌ای دانست که حدود ۱۰ سال طول کشید تا با پیگیری و تأکید رئیس وقت صداوسیما (عزت‌الله ضرغامی)، وارد ادبیات رسمی رسانه ملی شود و سپس در زبان مردم جا بیفتد. «یارانه» نیز زمانی فراگیر شد که دولت این واژه را در مکاتبات و برنامه‌های خود به‌کار گرفت.
در مقابل، برخی از واژه‌ها هرگز به زبان عمومی راه پیدا نمی‌کنند. معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان دراین باره از «گلشنه» به‌عنوان معادل Flower Boxنام ‌می برد؛ واژه‌ای که سال ۱۳۷۶ تصویب شد، اما چون هیچ دستگاه اجرایی و رسانه‌ای آن را به کار نبرد، ناشناخته باقی ماند و اکنون که شهرداری تهران قصد دارد نرده‌های جداساز خیابان انقلاب را بردارد و قرار است به جای آن‌ها «گلشنه» بگذارد، فرصت مناسبی است تا این واژه به مردم معرفی شود.
بعضی واژه‌ها را اصلاً نباید ترجمه کرد
فرهنگستان همه واژه‌های خارجی را معادل‌سازی نمی‌کند. نام عناصر جدول تناوبی، واحدهای اندازه‌گیری، بسیاری از اصطلاحات و اسامی ورزشی و برخی واژه‌های بین‌المللی اصولاً تغییر داده نمی‌شوند. حتی درباره ورزش‌های رزمی شرق آسیا نیز فرهنگستان به این نتیجه رسیده که بسیاری از اصطلاحات بهتر است به همان شکل اصلی باقی بمانند. پرویزی با بیان این مطلب، می‌افزاید: برای ترجمه هر واژه یا اصطلاح، باید ببینیم آیا واقعاً بین‌المللی است یا در زبان‌های مختلف معادل بومی دارد. از نکات قابل توجه دیگر این است که می‌پذیریم فرهنگستان هم اشتباه می‌کند؛ لذا امکان اصلاح مصوبات پیشین را همواره در نظر داریم.
پاسخ به ادعای «هزینه میلیاردی هر واژه»
وی درباره ادعاهایی که نسبت به هزینه گروه واژه‌گزینی مطرح شده، توضیح می‌دهد: بودجه سالانه گروه واژه‌گزینی از کل بودجه فرهنگستان، حداکثر ۴ تا ۵ میلیارد تومان است که صرف پرداخت حق‌الزحمه حدود ۴۰۰ استاد همکار، دستمزد ۴۴ نفر از پژوهشگران گروه، چاپ مصوبات، پژوهش، تدوین استانداردها و سایر فعالیت‌های علمی می‌شود.
پرویزی تأکید می کند: واژه‌گزینی فقط ساخت یک کلمه نیست. فرهنگستان با سازمان ملی استاندارد همکاری می‌کند، در اجرای قانون ممنوعیت استفاده از اسامی غیرفارسی مشارکت دارد، به استعلام‌های تخصصی پاسخ می‌دهد، از سال ۱۳۹۴ پژوهشکده واژه‌گزینی را برای توسعه این حوزه به‌عنوان یک رشته علمی در مقطع کارشناسی ارشد راه‌اندازی کرده‌است و اکنون از طریق آزمون سراسری دانشگاه‌ها، بیش‌از ده دوره دانشجوی رشته واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی پذیرفته‌است. فرهنگستان علاوه بر گروه واژه‌گزینی، شش گروه پژوهشی دیگر دارد که عبارتند از: فرهنگ‌نویسی، پژوهش‌های ادبی، پژوهش‌های زبانی، پژوهش‌های برون‌مرزی، آموزش زبان و ادبیات فارسی و ادبیات انقلاب اسلامی. فرهنگستان در زمینه گردآوری گویش‌های ایران بیش‌ از پنجاه کتاب منتشر کرده است. گروه فرهنگ‌نویسی در حال حاضر مشغول تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی است. دانشنامه زبان و ادب فارسی، یکی از بهترین آثاری است که به همت فرهنگستان تدوین و منتشر شده‌است.
 زبان باید کارآمد باشد
معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان یادآور می‌شود: هدف فرهنگستان حذف همه واژه‌های عربی یا دیگر زبان‌های بیگانه نیست، بلکه حفظ کارآمدی زبان فارسی است. بسیاری از واژه‌های عربی از قرن‌ها پیش وارد بدنه زبان فارسی شده‌اند و دیگر بخشی از این زبان محسوب می‌شوند. تقویت زبان فارسی علمی هم ضروری است. در واقع مأموریت فرهنگستان، نه بازگرداندن زبان فارسی به گذشته، بلکه غنی‌تر کردن زبان امروز است؛ زبانی که باید هم توان بیان مفاهیم علمی جدید را داشته باشد و هم برای مردم روان، قابل فهم و قابل استفاده باقی بماند.